BOM Listesi Nedir? Malzeme Listesi Hazırlama Rehberi

BOM neden bu kadar önemli?

Gerber'deki bir hata genellikle görünür: görüntüleyicide eksik bir katman ya da kaymış bir delik fark edilir. BOM hataları ise sessizdir. "10k" yazan bir satırda direncin kılıfı (0402 mi 0603 mü), toleransı veya gücü belirtilmemişse tedarikçi tahmin etmek zorunda kalır. "100nF" kondansatörün gerilim değeri yazılmamışsa 50 V yerine 6.3 V'luk bir parça dizilebilir. Kart üretilir, dizilir ve ilk testte ya da aylar sonra sahada arıza verir.

İyi hazırlanmış bir BOM:

• Tedarikçinin tek bir soru sormadan doğru parçayı almasını sağlar,
• Teklif sürecini hızlandırır ve fiyatı netleştirir,
• Stokta olmayan parçalar için muadil seçimini kolaylaştırır,
• Revizyonlar arasında neyin değiştiğinin izlenmesini sağlar.

Bir BOM'da hangi sütunlar olmalı?

Bunlardan en kritik olanı MPN'dir. "10k 0603" binlerce farklı parçaya karşılık gelebilir. RC0603FR-0710KL ise tek bir parçayı tanımlar. Özellikle entegreler, konnektörler, kristaller, bobinler ve güç komponentleri için MPN yazmak zorunludur.

BOM hazırlarken dikkat edilmesi gerekenler

1. Designator'lar kart ile birebir uyuşmalı

BOM'daki her designator, Gerber'deki silkscreen ve Pick & Place dosyasındaki designator ile aynı olmalıdır. Şematikte parça eklediyseniz ya da sildiyseniz BOM'u yeniden oluşturun. Elle düzenlenmiş eski bir BOM, kartta olmayan parçaları ister ya da karttaki parçaları atlar.

2. Adet ile designator sayısı tutarlı olmalı

"R1, R4, R7" yazan satırın adedi 3 olmalıdır. Uyuşmazlık, tedarikçinin hangisinin doğru olduğunu sormasına ve siparişin beklemesine neden olur.

3. Değer tek başına yeterli değil

• Dirençler: değer, tolerans (%1 / %5), güç (1/10 W, 1/8 W) ve kılıf.
• Seramik kondansatörler: kapasitans, gerilim, dielektrik (X7R, X5R, C0G/NP0) ve kılıf. Ucuz Y5V dielektrik, gerilim altında kapasitesinin büyük kısmını kaybedebilir.
• Elektrolitik / tantal: kapasitans, gerilim, sıcaklık sınıfı (85 °C / 105 °C), çap ve yükseklik.
• Bobinler: endüktans, akım (Isat, Irms), DC direnç ve kılıf.
• LED'ler: renk, kılıf ve polarite işareti.
• Kristaller: frekans, yük kapasitesi (CL) ve kılıf.

4. Birimleri standart yazın

"100n", "100nF", "0.1uF", "0,1µF" aynı değerdir ama farklı yazımlar hataya açıktır. Bir yazım biçimi seçin ve her satırda aynısını kullanın. Ondalık ayırıcı olarak nokta kullanın (4.7k, 2.2uF); virgül, CSV dosyalarında sütun ayırıcıyla karışır. Türkçe klavyedeki "µ" yerine "u" yazmak daha güvenlidir.

5. Dizilmeyecek parçaları açıkça işaretleyin

Kartta yeri olup dizilmeyecek parçaları (opsiyonel dirençler, test jumper'ları) BOM'dan silmeyin; DNP olarak işaretleyin. Silerseniz tedarikçi bunun unutulmuş bir parça olup olmadığını soracaktır.

6. Muadil politikanızı belirtin

Pasif komponentlerde aynı değer, kılıf ve özellikteki muadiller genellikle sorun yaratmaz ve tedariki hızlandırır. Entegreler, RF parçaları ve kritik güç komponentlerinde ise muadil kabul etmek istemeyebilirsiniz. Her satır için bu tercihi "Alternates" veya "Notes" sütununda belirtin.

7. Stok ve yaşam döngüsü durumunu kontrol edin

BOM'u göndermeden önce özellikle entegrelerin stokta olduğunu ve "Not Recommended for New Design (NRND)" ya da "Obsolete" durumunda olmadığını kontrol edin. Bu tür parçalar tedarik süresini haftalar uzatabilir ve fiyatı katlayabilir.

8. Dosya biçimi

• Excel (.xlsx) veya CSV kullanın. PDF ve resim formatındaki BOM'lar otomatik işlenemez.
• Birleştirilmiş hücre, renkli satırlarla bilgi verme ve çok satırlı hücre kullanmayın.
• İlk satır başlık olsun; her komponent grubu tek satırda olsun.
• Dosya adında Türkçe karakter ve boşluk kullanmayın (ör. motor_surucu_v2_BOM.xlsx).
• BOM dosyasına kart adını ve revizyon numarasını yazın; Gerber ile aynı revizyon olduğundan emin olun.

BOM'un yanında gereken dosya: Pick & Place (CPL)

Otomatik dizgi makinesi, her komponentin kart üzerindeki X/Y koordinatını, hangi yüzde olduğunu (top/bottom) ve dönüş açısını bilmek zorundadır. Bu bilgiler Pick & Place (Centroid, CPL, XY) dosyasındadır ve tasarım programınızdan otomatik oluşturulur. BOM ile Pick & Place'teki designator'lar birebir aynı olmalıdır. Programınızdan nasıl alınacağını Pick and Place dosyası rehberimizde adım adım anlattık.

Dizgide en sık karşılaşılan sorunlardan biri dönüş açısı ve polaritedir: diyot, LED, tantal kondansatör ve entegrelerde pin 1 yönü farklı kütüphanelerde farklı tanımlanabilir. Dizgi öncesi bu parçaların yönünün bir görsel üzerinde onaylanması önerilir.

Örnek BOM

Tasarım programlarında BOM nasıl alınır?

• KiCad: Şematik editörde Tools → Generate Bill of Materials (KiCad 8+ yerleşik BOM aracı, CSV).
• Altium: Reports → Bill of Materials veya OutJob içinde BOM çıktısı.
• EasyEDA: Standard'da Fabrication → BOM, Pro'da Export → Bill of Materials.
• Eagle / Fusion: ULP ile (bom.ulp) veya CAM Processor'ın Assembly çıktısıyla.
• Proteus: Şematikte Bill of Materials sekmesi veya Tools → Bill of Materials.

Programın ürettiği BOM'a MPN ve üretici bilgisi eklemenin en temiz yolu, bu bilgileri şematikteki parça özelliklerine (field/parameter) yazmaktır. Böylece her BOM çıktısında otomatik gelir ve elle düzenleme hatası oluşmaz.

BOM'u dizgiye göndermeden önce Excel'de otomatik kontrol

BOM'daki hataların çoğu elle fark edilemeyecek kadar sıradandır: eksik designator, adet uyuşmazlığı, tekrar eden satır. Aşağıdaki formüller, tablonuzda C sütunu Designator, B sütunu Adet olduğunda hataları saniyeler içinde yakalar:

Tasarım programı BOM'u virgülle ayrılmış designator listesi verir; boşluk veya satır sonu ile ayıran programlarda önce SUBSTITUTE ile ayırıcıyı virgüle çevirin. Toplamda tüm adetlerin kart başına parça sayısına eşit olduğunu =SUM(B2:B200) ile kontrol edebilirsiniz.

Stoğu olmayan veya üretimden kalkan parçayı önceden yakalamak

BOM'daki her parçanın ticari durumunu (stokta, üretimde, ömrünün sonunda) sipariş öncesi kontrol etmek, teslimat gecikmesini önleyen en etkili adımdır. Kontrol listesi:

1. Üretici parça numarası (MPN) tam mı? "100nF 0603" değil, "CL10B104KO8NNND" gibi tek bir ürün.
2. Stok: Parça yurtiçinde veya yurtdışı stokta bulunuyor mu? LCSC'de aradığınız parçayı LCSC komponent tedariki sayfasından MPN veya C-kodu ile arayıp stok ve fiyat kademesini görebilirsiniz.
3. Muadil: Stokta olmayan parça için kabul edilebilir bir muadil (aynı kılıf, değer, tolerans ve gerilim) satırının yanına yazın.
4. Minimum sipariş adedi: 10 adet kart için 10 direnç yeterli olsa da, bazı parçalar 100'lü paketlerde satılır; paket miktarını bütçeye katın.

BOM kalite puanı: 6 soruluk özdeğerlendirme

Aşağıdaki sorulara "evet" cevaplarınız ne kadar fazlaysa, dizgi teklifiniz o kadar hızlı ve doğru gelir:

• Her satırda MPN var mı?
• Designator'lar kartla birebir uyumlu mu?
• Dizilmeyecek parçalar (konnektör, soket, elle takılacaklar) DNP olarak işaretli mi?
• Tek bir BOM sürümü var mı (revizyon tarihi/numarası)?
• Pick & Place dosyası aynı sürüm ile üretilmiş mi? Bkz. Pick and Place dosyası.
• Her satırda kılıf bilgisi (0402, 0603, SOT-23 vb.) var mı?

Altı sorunun altısına da "evet" diyebiliyorsanız BOM'unuz dizgiye hazırdır. Dizgi için teklif almak üzere SMD/DIP dizgi hizmeti sayfasından BOM ve dosyalarınızı gönderebilirsiniz.