BOM (Bill of Materials – malzeme listesi), bir elektronik kartın üretilmesi için gereken tüm komponentlerin eksiksiz listesidir. PCB'nin kendisi Gerber dosyasıyla tanımlanır; kartın üzerine neyin dizileceğini ise BOM söyler. Kartınıza SMT dizgi (PCBA) yaptıracaksanız ya da komponent tedarikini bir tedarikçiye bırakacaksanız, BOM'un doğruluğu ürününüzün çalışıp çalışmayacağını belirler. Bu rehberde BOM'un ne olduğunu, hangi sütunları içermesi gerektiğini ve dizgi öncesi en sık yapılan BOM hatalarını anlatıyoruz.
BOM neden bu kadar önemli?
Gerber'deki bir hata genellikle görünür: görüntüleyicide eksik bir katman ya da kaymış bir delik fark edilir. BOM hataları ise sessizdir. "10k" yazan bir satırda direncin kılıfı (0402 mi 0603 mü), toleransı veya gücü belirtilmemişse tedarikçi tahmin etmek zorunda kalır. "100nF" kondansatörün gerilim değeri yazılmamışsa 50 V yerine 6.3 V'luk bir parça dizilebilir. Kart üretilir, dizilir ve ilk testte ya da aylar sonra sahada arıza verir.
İyi hazırlanmış bir BOM:
- Tedarikçinin tek bir soru sormadan doğru parçayı almasını sağlar,
- Teklif sürecini hızlandırır ve fiyatı netleştirir,
- Stokta olmayan parçalar için muadil seçimini kolaylaştırır,
- Revizyonlar arasında neyin değiştiğinin izlenmesini sağlar.
Bir BOM'da hangi sütunlar olmalı?
| Sütun | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Designator (referans) | Parçanın karttaki etiketleri, virgülle ayrılmış | R1, R4, R7 |
| Quantity (adet) | Bir kart için gereken adet; designator sayısıyla aynı olmalı | 3 |
| Value (değer) | Direnç, kapasitans, endüktans vb. | 10k, 100nF, 4.7uH |
| Package / Footprint (kılıf) | Fiziksel kılıf | 0603, SOT-23, SOIC-8, QFN-32 |
| Description (açıklama) | Kritik özellikler: tolerans, gerilim, güç, dielektrik | RES 10k 1% 0.1W 0603; CAP 100nF 50V X7R 0603 |
| Manufacturer (üretici) | Parçayı üreten firma | Yageo, Murata, Texas Instruments |
| MPN (üretici parça no.) | Parçanın tek ve kesin kimliği | RC0603FR-0710KL |
| Supplier / SPN (tedarikçi ve kodu) | İsteğe bağlı; tercih ettiğiniz tedarikçi kodu | LCSC C25804, Mouser, Digi-Key kodu |
| DNP / DNI | Dizilmeyecek parçaları işaretler | DNP |
| Alternates (muadiller) | Kabul edilebilir alternatif MPN'ler | 0603WAF1002T5E |
| Notes (notlar) | Özel talimatlar | "Muadil kabul edilmez", "müşteri temin edecek" |
Bunlardan en kritik olanı MPN'dir. "10k 0603" binlerce farklı parçaya karşılık gelebilir. RC0603FR-0710KL ise tek bir parçayı tanımlar. Özellikle entegreler, konnektörler, kristaller, bobinler ve güç komponentleri için MPN yazmak zorunludur.
BOM hazırlarken dikkat edilmesi gerekenler
1. Designator'lar kart ile birebir uyuşmalı
BOM'daki her designator, Gerber'deki silkscreen ve Pick & Place dosyasındaki designator ile aynı olmalıdır. Şematikte parça eklediyseniz ya da sildiyseniz BOM'u yeniden oluşturun. Elle düzenlenmiş eski bir BOM, kartta olmayan parçaları ister ya da karttaki parçaları atlar.
2. Adet ile designator sayısı tutarlı olmalı
"R1, R4, R7" yazan satırın adedi 3 olmalıdır. Uyuşmazlık, tedarikçinin hangisinin doğru olduğunu sormasına ve siparişin beklemesine neden olur.
3. Değer tek başına yeterli değil
- Dirençler: değer, tolerans (%1 / %5), güç (1/10 W, 1/8 W) ve kılıf.
- Seramik kondansatörler: kapasitans, gerilim, dielektrik (X7R, X5R, C0G/NP0) ve kılıf. Ucuz Y5V dielektrik, gerilim altında kapasitesinin büyük kısmını kaybedebilir.
- Elektrolitik / tantal: kapasitans, gerilim, sıcaklık sınıfı (85 °C / 105 °C), çap ve yükseklik.
- Bobinler: endüktans, akım (Isat, Irms), DC direnç ve kılıf.
- LED'ler: renk, kılıf ve polarite işareti.
- Kristaller: frekans, yük kapasitesi (CL) ve kılıf.
4. Birimleri standart yazın
"100n", "100nF", "0.1uF", "0,1µF" aynı değerdir ama farklı yazımlar hataya açıktır. Bir yazım biçimi seçin ve her satırda aynısını kullanın. Ondalık ayırıcı olarak nokta kullanın (4.7k, 2.2uF); virgül, CSV dosyalarında sütun ayırıcıyla karışır. Türkçe klavyedeki "µ" yerine "u" yazmak daha güvenlidir.
5. Dizilmeyecek parçaları açıkça işaretleyin
Kartta yeri olup dizilmeyecek parçaları (opsiyonel dirençler, test jumper'ları) BOM'dan silmeyin; DNP olarak işaretleyin. Silerseniz tedarikçi bunun unutulmuş bir parça olup olmadığını soracaktır.
6. Muadil politikanızı belirtin
Pasif komponentlerde aynı değer, kılıf ve özellikteki muadiller genellikle sorun yaratmaz ve tedariki hızlandırır. Entegreler, RF parçaları ve kritik güç komponentlerinde ise muadil kabul etmek istemeyebilirsiniz. Her satır için bu tercihi "Alternates" veya "Notes" sütununda belirtin.
7. Stok ve yaşam döngüsü durumunu kontrol edin
BOM'u göndermeden önce özellikle entegrelerin stokta olduğunu ve "Not Recommended for New Design (NRND)" ya da "Obsolete" durumunda olmadığını kontrol edin. Bu tür parçalar tedarik süresini haftalar uzatabilir ve fiyatı katlayabilir.
8. Dosya biçimi
- Excel (.xlsx) veya CSV kullanın. PDF ve resim formatındaki BOM'lar otomatik işlenemez.
- Birleştirilmiş hücre, renkli satırlarla bilgi verme ve çok satırlı hücre kullanmayın.
- İlk satır başlık olsun; her komponent grubu tek satırda olsun.
- Dosya adında Türkçe karakter ve boşluk kullanmayın (ör.
motor_surucu_v2_BOM.xlsx). - BOM dosyasına kart adını ve revizyon numarasını yazın; Gerber ile aynı revizyon olduğundan emin olun.
BOM'un yanında gereken dosya: Pick & Place (CPL)
Otomatik dizgi makinesi, her komponentin kart üzerindeki X/Y koordinatını, hangi yüzde olduğunu (top/bottom) ve dönüş açısını bilmek zorundadır. Bu bilgiler Pick & Place (Centroid, CPL, XY) dosyasındadır ve tasarım programınızdan otomatik oluşturulur. BOM ile Pick & Place'teki designator'lar birebir aynı olmalıdır.
Dizgide en sık karşılaşılan sorunlardan biri dönüş açısı ve polaritedir: diyot, LED, tantal kondansatör ve entegrelerde pin 1 yönü farklı kütüphanelerde farklı tanımlanabilir. Dizgi öncesi bu parçaların yönünün bir görsel üzerinde onaylanması önerilir.
Örnek BOM
| Designator | Qty | Value | Package | Description | Manufacturer | MPN |
|---|---|---|---|---|---|---|
| R1, R2, R5 | 3 | 10k | 0603 | RES 10k 1% 0.1W | Yageo | RC0603FR-0710KL |
| C1, C3, C4, C8 | 4 | 100nF | 0603 | CAP 100nF 50V X7R | Samsung | CL10B104KB8NNNC |
| C2 | 1 | 10uF | 0805 | CAP 10uF 25V X5R | Samsung | CL21A106KAYNNNE |
| U1 | 1 | STM32F103C8T6 | LQFP-48 | MCU ARM Cortex-M3 | STMicroelectronics | STM32F103C8T6 |
| D1 | 1 | Kırmızı LED | 0603 | LED Red 0603 | Everlight | 19-217/R6C-AL1M2VY/3T |
| R9 | 1 | 0R | 0603 | DNP – opsiyonel köprü | – | – |
Tasarım programlarında BOM nasıl alınır?
- KiCad: Şematik editörde Tools → Generate Bill of Materials (KiCad 8+ yerleşik BOM aracı, CSV).
- Altium: Reports → Bill of Materials veya OutJob içinde BOM çıktısı.
- EasyEDA: Standard'da Fabrication → BOM, Pro'da Export → Bill of Materials.
- Eagle / Fusion: ULP ile (
bom.ulp) veya CAM Processor'ın Assembly çıktısıyla. - Proteus: Şematikte Bill of Materials sekmesi veya Tools → Bill of Materials.
Programın ürettiği BOM'a MPN ve üretici bilgisi eklemenin en temiz yolu, bu bilgileri şematikteki parça özelliklerine (field/parameter) yazmaktır. Böylece her BOM çıktısında otomatik gelir ve elle düzenleme hatası oluşmaz.
Sıkça sorulan sorular
Sadece PCB sipariş ediyorum, BOM gerekli mi?
Hayır. Yalnızca çıplak kart (PCB) üretimi için Gerber yeterlidir. BOM, dizgi (PCBA) veya komponent tedariki gerektiğinde istenir. Farkı PCB ve PCBA farkı yazımızda anlattık.
Komponentleri Elektromall'dan alabilir miyim?
Elektromall bir elektronik komponent mağazasıdır. BOM'unuzdaki parçaları ürünlerimiz arasında arayabilir, toplu ve proje bazlı ihtiyaçlarınız için pcb@elektromall.com.tr adresine BOM'unuzu göndererek teklif isteyebilirsiniz.
İlgili: PCB ve PCBA farkı · SMT stencil rehberi · Gerber hazırlama · Tüm rehberler
